Kolor szkła a światło dzienne: dlaczego witraż rano wygląda inaczej niż wieczorem

Rola światła w odbiorze witrażu – dlaczego pora dnia tak wszystko zmienia

Relacja „światło–szkło–oko” jako punkt wyjścia

Witraż nie świeci sam z siebie. Cały efekt wizualny powstaje wyłącznie dlatego, że światło dzienne przechodzi przez kolorowe szkło, jest przez nie filtrowane i dopiero tak przekształcone trafia do oka. Jeżeli za szkłem nie ma światła, witraż staje się fizyczną przeszkodą – widzimy głównie ciemne plamy szkła i ołowiane profile, a nie barwną kompozycję. To dlatego ta sama realizacja może raz wyglądać jak „żywy obraz”, a innym razem jak przygaszona, ciężka płaszczyzna.

W praktyce relacje są trójstronne: rodzaj światła (kierunek, natężenie, temperatura barwowa), właściwości szkła (kolor, grubość, przezroczystość, tekstura) i warunki obserwacji (adaptacja wzroku, tło wnętrza, odległość). Każda zmiana po jednej stronie tego układu powoduje zmianę odbioru po dwóch pozostałych. Gdy słońce przesuwa się po niebie, zmienia się nie tylko jasność, ale i skład widmowy światła, więc te same kolory szkła mogą wydać się inne, choć fizycznie są identyczne.

Kluczowe jest również to, z której strony patrzymy na witraż. Gdy obserwujemy go „pod światło” (światło za witrażem, my po stronie ciemniejszej), kolory są bogatsze, a rysunek wyraźniejszy. Gdy patrzymy „ze światłem” (światło po naszej stronie, za witrażem ciemniej), witraż przypomina bardziej kolorowy panel niż świetlistą taflę. Projektując kolor szkła a światło dzienne, trzeba założyć, w jaki sposób witraż będzie najczęściej oglądany.

Kontrast między witrażem podświetlonym a ciemną plamą przy braku światła

Największe rozczarowania wynikają z założenia, że witraż będzie wyglądał „tak samo ładnie” o każdej porze. W rzeczywistości przy braku silnego światła za szkłem barwy bledną, toną w cieniu lub całkowicie zanikają. Odcienie ciemne (głębokie fiolety, granaty, ciemne czerwienie) potrafią stać się niemal czarne. Dzieje się tak zwłaszcza przy grubym, intensywnie barwionym szkle.

Gdy natomiast za oknem pojawia się pełne słońce, wiele witraży dosłownie „wybucha” kolorem. Szkło transparentne tworzy intensywne plamy światła na podłodze i ścianach, kontury rysunku stają się bardzo ostre, a każdy niuans barwy widoczny. Ten sam panel, oglądany wieczorem z niewielką ilością światła zewnętrznego, zamienia się w ciężką, ciemną dekorację, jeśli nie ma dodatkowego podświetlenia od środka.

Z tego względu przy projektowaniu witraży do wnętrz użytkowych (salon, kuchnia, biuro, klatka schodowa) rozważa się często podwójny scenariusz oświetleniowy: światło dzienne w ciągu dnia oraz sztuczne podświetlenie w godzinach wieczornych, aby uniknąć efektu nieestetycznej „czarnej dziury” w przegrodzie.

Rano, południe, wieczór – zmiana natężenia i kierunku światła

Światło dzienne nie jest jednolite. Co do zasady rano słońce znajduje się nisko, promienie wpadają pod ostrym kątem, światło jest bardziej chłodne i rozproszone. W południe jest najwyżej – promienie padają niemal prostopadle, światło jest bardzo mocne i stosunkowo neutralne. Wieczorem sytuacja odwraca się względem poranka: znów kąt jest ostry, ale widmo staje się wyraźnie cieplejsze, z dominacją czerwieni i żółci.

Zmiana kierunku i wysokości słońca powoduje, że witraż czasami świeci pełną płaszczyzną, a czasami tylko fragmentami, zgodnie z tym, które kawałki szkła są akurat na linii promieni. Na przykład okno wschodnie ma swój spektakl do późnego rana, a później działa głównie na świetle rozproszonym odbitym od nieba, co daje efekt łagodniejszy, bardziej równomierny.

To wszystko sprawia, że witraż rano a wieczorem tworzy dwa zgoła różne nastroje. Rano delikatniejszy, chłodniejszy, z większą czytelnością detalu. Wieczorem – dramatyczny, ciepły, bardziej teatralny. Projektując symbolikę kolorów a porę dnia, dobrze jest świadomie wykorzystać te różnice, zamiast z nimi walczyć.

Światło naturalne a sztuczne – dwa różne światy

Światło dzienne jest zmienne, ale jego rozkład widmowy jest płynny i pełny. Światło sztuczne (LED, halogen, świetlówka) jest natomiast zwykle mocno „profilowane” – ma określoną temperaturę barwową i charakterystyczne luki w widmie. To oznacza, że ta sama kompozycja barwna szkła może inaczej wyglądać przy podświetleniu od środka niż przy słońcu.

Przykład praktyczny: witraż zawierający dużo chłodnych odcieni (błękity, zielenie, fiolety) przy ciepłych żarówkach LED (2700–3000 K) staje się mdły, przybrudzony, bo światło samo w sobie ma niewiele niebieskiego. Ten sam witraż, przy naturalnym świetle z pochmurnego nieba (około 6500 K), ożywa, błękity stają się głębokie, a zielenie klarowne. Odwrotna sytuacja dotyczy kompozycji w ciepłych barwach – przy chłodnym świetle LED potrafią one wyglądać ostrzej, chłodniej niż zakładano.

Z tego powodu dobór szkła do nasłonecznienia i rodzaju wieczornego podświetlenia powinien być rozpatrywany łącznie. Inaczej projektuje się szkło do okna w kaplicy, gdzie w nocy nie ma użytkowania, a inaczej do witraża w salonie, który wieczorami jest mocno oświetlony sztucznym światłem.

Podstawy postrzegania koloru szkła – co faktycznie widzi oko

Barwa, nasycenie, jasność – trzy filary odbioru koloru

Kolor szkła można opisać trzema parametrami: barwa (odcień), nasycenie i jasność. Barwa to po prostu to, co nazywamy „czerwienią”, „zielenią”, „błękitem”. Nasycenie określa intensywność – czy kolor jest „czysty”, czy raczej przybrudzony, rozmyty, pastelowy. Jasność natomiast opisuje ilość światła przepuszczanego przez szkło – czy kolor jest ciemny i głęboki, czy raczej lekki i świetlisty.

Dla witraża krytyczna jest właśnie jasność. Dwa szkła o tym samym odcieniu czerwieni mogą dawać zupełnie inny efekt, jeśli jedno jest bardzo jasne, a drugie mocno przyciemnione. W słabym świetle wieczornym to pierwsze nadal będzie czytelne, to drugie praktycznie zniknie. Nasycenie z kolei decyduje o „mocy” plamy kolorystycznej – silnie nasycone szkło będzie dominować nad pastelowym, nawet jeśli oba mają podobną jasność.

Oko nie widzi „samego szkła” – widzi światło, które przez to szkło przeszło. Jeżeli ilość światła spada (pochmurny dzień, zmierzch), automatycznie spada też postrzegana jasność wszystkich kolorów. Wtedy zaczynają się dziać efekty złudzeniowe: kolor, który w południe wydawał się silny, wieczorem gaśnie, a inny – wcześniej drugoplanowy – zaczyna dominować, bo lepiej „znosi” niedobór światła.

Szkło transparentne, opalowe i półprzezroczyste

Rodzaj szkła ma równie duże znaczenie jak jego kolor. Szkło transparentne przepuszcza dużo światła, widać przez nie zarys otoczenia, a jego kolor działa jak silny filtr. Tworzy intensywne plamy na ścianach i posadzce, ale jest też bardziej podatne na odblaski i olśnienie przy bezpośrednim słońcu.

Szkło opalowe (mleczne, nieprzezroczyste) rozprasza światło w swojej objętości. Kolor nie jest tak „ostry”, za to bardziej stabilny przy zmianach natężenia. Nawet przy słabszym świetle opal utrzymuje czytelność barwy, choć bez efektu projekcji kolorowych plam. To materiał często wybierany, gdy witraż ma dekorować wnętrze o bardzo zmiennej ilości światła dziennego, np. w bloku w cieniu innych budynków.

Szkła półprzezroczyste (np. różne odmiany szkła katedralnego, lekko matowego) stanowią etap pośredni. Przepuszczają światło kierunkowo, ale nie ujawniają wyraźnie tego, co dzieje się za oknem. Dają ciekawy efekt „miękkiego obrazu”, który w ciągu dnia zmienia się łagodniej niż w przypadku szkła zupełnie przezroczystego. Witraż w zmiennym oświetleniu wykonany z takich szkieł zwykle jest bardziej przewidywalny.

Adaptacja wzroku do ciemności i jasności

Ludzkie oko stale dostosowuje się do poziomu oświetlenia – to zjawisko nazywa się adaptacją wzroku. Gdy wchodzimy z jasnego dworu do ciemnego kościoła, przez kilka chwil widzimy bardzo mało, a potem stopniowo obraz się wyostrza. To samo dzieje się w mniejszej skali przy zmianie pory dnia: wieczorem źrenice się rozszerzają, czułość na światło rośnie, ale rośnie też rola pręcików (receptorów odpowiedzialnych za widzenie w półmroku), które gorzej rozróżniają barwy.

W praktyce oznacza to, że wieczorem ten sam kolor szkła wydaje się mniej nasycony, a kontrasty między sąsiednimi barwami spłaszczają się. Ciemne odcienie „sklejają się” w jedną plamę, trudno dostrzec drobne przejścia tonalne. Nawet jeżeli sam witraż nadal przenosi światło, oko „odcina” część informacji o barwie, bo przestawia się na tryb oszczędzania światła.

Dlatego w projektowaniu witraży do pomieszczeń użytkowych korzystniej jest unikać nadmiaru bardzo ciemnych szkieł w miejscach kluczowych dla kompozycji, jeżeli okno ma pracować także o zmierzchu bez dodatkowego podświetlenia. W przeciwnym razie wieczorne obserwacje sprowadzą się do konturów ołowiu i kilku jasnych plam koloru.

Kontrast lokalny i złudzenia optyczne

Kolory szkła oddziałują nie tylko w oderwaniu, ale przede wszystkim w zestawieniu ze sobą. Ciemne szkło obok jasnego odczytywane jest inaczej niż ciemne szkło otoczone innymi ciemnymi. Przy silnym słońcu lokalne kontrasty rosną – jasne fragmenty „wyskakują” przed szereg, ciemne cofają się, czasem aż do utraty rysunku detalu malowanego na szkle.

Dochodzi też zjawisko kontrastu równoczesnego: kolor może wydawać się cieplejszy lub chłodniejszy w zależności od sąsiedztwa. Niebieskie szkło obok pomarańczowego wyda się bardziej intensywne, niż to samo szkło otoczone zielenią. Gdy zmienia się temperatura barwowa światła witrażu (rano chłodniej, wieczorem cieplej), przesuwa się również subiektywne odczucie tych kontrastów.

Zmienność tła za witrażem (liście drzew, niebo, zabudowa) również odgrywa rolę. Przy silnym świetle zewnętrznym wzrok często „wciąga” ruch tła do kompozycji witraża; przy pochmurnym niebie tło się uspokaja, a szkło wysuwa się na pierwszy plan. Dobrze jest przeanalizować to już na etapie projektu – zwłaszcza w miejscach, gdzie za oknem znajduje się ruchliwa ulica lub jaskrawe reklamy.

Światło dzienne w ciągu doby – podstawowe scenariusze dla witraży

Od świtu do zmierzchu – co dzieje się z natężeniem światła

W typowych warunkach miejsko-wiejskich ilość światła dziennego stale rośnie od świtu do wczesnego popołudnia, a następnie maleje. O poranku oświetlenie jest miękkie, raczej jednostronne, często przefiltrowane przez mgłę, chmury, zanieczyszczenia. W południe osiąga maksimum – kontrasty są najwyższe, cienie najkrótsze. Po południu sytuacja stopniowo wraca do poranka, z tym że udział ciepłych składowych rośnie.

Dla witraża oznacza to, że czytelność detali rośnie wraz z jasnością, ale tylko do pewnego momentu. Bardzo ostre światło może „przepalić” jaśniejsze szkła, przez co zanikają niuanse faktury i malunku. Z kolei w półmroku światło jest bardziej równomierne, ale tak słabe, że giną drobne rysunki, a złożone kompozycje zaczynają wyglądać na uproszczone.

Przy projektowaniu scen figuralnych (postacie, twarze, drobne motywy florystyczne) rozsądnie jest zakładać, że pełna czytelność będzie głównie w godzinach od późnego rana do wczesnego popołudnia, chyba że przewidziano dodatkowe podświetlenie. Pozostałe pory dnia powinny być traktowane jako alternatywne odsłony – większy nacisk na ogólną plamę kolorystyczną i nastrój niż na detal.

Poranek – chłodne łagodne światło a chłodne kolory szkła

Poranne światło, szczególnie w dni bezchmurne i w chłodniejszych porach roku, bywa chłodniejsze w odbiorze. Widzimy to intuicyjnie: błękitne niebo, wyraźne zielenie drzew, brak silnej czerwonej składowej. W takim oświetleniu świetnie zachowują się witraże o przewadze błękitów, zieleni i fioletów. Kolory te stają się czyste, klarowne, często wręcz szlachetne.

Przedpołudnie i południe – maksimum kontrastu i ryzyko „przepaleń”

Od późnego poranka do wczesnego popołudnia światło stopniowo się ociepla, jednocześnie zyskując na sile. W tym przedziale czasowym najbardziej ujawnia się kontrast między jasnymi i ciemnymi szkłami. Kompozycje z dużą ilością bieli, żółci i bardzo jasnych błękitów zaczynają intensywnie dominować nad resztą – czasem aż nadmiernie.

Przy bezchmurnym niebie część pól może sprawiać wrażenie prawie białych, nawet jeśli w rzeczywistości mają subtelny kolor. Wynika to z ograniczeń wzroku: przy bardzo mocnym oświetleniu oko „ścina” niuanse jasności, a różnica między delikatnym błękitem a czystą bielą przestaje być łatwa do wychwycenia. W efekcie witraż zaprojektowany jako zrównoważony w południe zaczyna czytać się jako kilka bardzo jasnych plam oraz reszta.

Drugim skutkiem maksymalnego nasłonecznienia jest zanik detalu w ciemnym szkle. Głębokie fiolety, granaty czy brązy z malaturą konturową mogą stać się jednolitą płaszczyzną. Rysunek, który widać bez trudu rano i po południu, w pełnym słońcu bywa widoczny tylko pod konkretnym kątem lub znika całkowicie z typowego dystansu obserwacji.

Rozsądną strategią jest więc takie planowanie rozkładu barw, aby kluczowe informacje kompozycyjne nie opierały się wyłącznie na ciemnych szkłach w środku pola okna silnie nasłonecznionego w południe. Zwykle lepiej umieścić ważny motyw w obszarze częściowo zacienionym (np. bliżej ościeża, gzymsu, elementu konstrukcyjnego), niż w absolutnym „centrum ognia”.

Popołudnie i wieczór – ciepłe modelowanie przestrzeni

Po południu natężenie światła stopniowo maleje, ale rośnie udział ciepłych składowych. Witraż dostaje więc niejako „filtr złotej godziny”. Czerwienie, pomarańcze i ciepłe żółcie zaczynają błyszczeć pełnią możliwości. Barwy, które rano wydawały się przygaszone, obecnie harmonizują z otoczeniem i często nadają całemu wnętrzu łagodny, przytulny charakter.

Chłodne kolory w tym czasie przestają być tak „krystaliczne”, jak o świcie. Błękity miękną, zielenie lekko oliwkowieją. Jeżeli witraż był projektowany jako dominująco chłodny, popołudniowe światło może go przesunąć w kierunku bardziej zgaszonej, nostalgicznej palety. Kompozycje krajobrazowe czy sakralne korzystają na tym, natomiast nowoczesne, „techniczne” projekty oparte na czystych błękitach i szarościach mogą stracić nieco ze swojej pierwotnej ostrości.

Przed zmierzchem pojawia się jeszcze jeden efekt: coraz większą rolę odgrywają jasne pola i szkła opalowe. To one utrzymują czytelność witraża, gdy całkowite natężenie światła spada. Ciemne barwy stają się wyłącznie tłem, a cała opowieść wizualna opiera się na kilku jaśniejszych akcentach. Jeżeli projekt przewidywał symetrię między jasnym i ciemnym, wieczorny odbiór zwykle tę symetrię zrywa.

Dni pochmurne i mgła – naturalny „dyfuzor” światła

Nie każdy dzień to silne słońce z wyraźnym kierunkiem padania. W klimacie umiarkowanym znaczna część roku upływa przy świetle rozproszonym, filtrowanym przez chmury, mgłę czy smog. W takim scenariuszu znikają ostre cienie, maleją lokalne „przepalenia”, a witraż zaczyna zachowywać się podobnie jak pod bardzo dużą, miękką lampą.

W praktyce oznacza to, że różnice jasności między sąsiednimi szkłami zmniejszają się. Detal malowany na ciemniejszych polach staje się czytelniejszy, bo nie konkuruje z oślepiająco jasnymi fragmentami. Z kolei szkła bardzo jasne i opalowe nie dają już efektu silnego blasku, lecz równomiernej, spokojnej poświaty.

Dla projektanta to sytuacja stosunkowo komfortowa: kompozycja zachowuje spójność, łatwiej przewidzieć proporcje między kolorami. Jednocześnie w dni bardzo szare nie należy liczyć na to, że witraż „rozświetli” pomieszczenie. Staje się on raczej nastrojową membraną między wnętrzem a zewnętrzem niż mocnym źródłem barwnego światła.

Kierunki świata a kolor szkła – praktyczna mapa dla projektanta witrażu

Okna wschodnie – ekspozycja na poranne chłody

Wschodnia ekspozycja oznacza najsilniejsze światło rano, a w drugiej połowie dnia – stopniowe wycofywanie się bezpośredniego nasłonecznienia. Większość dnia witraż pracuje więc w trybie światła rozproszonego, za to o różnej temperaturze barwowej.

W praktyce takie okno dobrze przyjmuje:

• chłodne barwy (błękity, zielenie, fiolety) jako dominantę poranną – są wówczas wyjątkowo klarowne;
• jasne szkła opalowe w polach istotnych dla czytelności kompozycji, które „niosą” obraz w ciągu dnia, gdy słońce przesuwa się na inne strony;
• ciepłe akcenty w mniejszej ilości – rano będą lekko uspokojone, po południu uzyskają nieco więcej „powietrza” bez ryzyka agresji kolorystycznej.

Witraż we wschodnim oknie kościelnym czy domowym rzadko bywa oglądany o świcie przez szerokie grono odbiorców, co ma znaczenie praktyczne. Jeżeli wnętrze jest używane głównie popołudniami (np. salon), lepiej zakładać, że pełna gra chłodnych kolorów rano będzie drugoplanową atrakcją, a główna ocena kompozycji nastąpi przy świetle już bardziej wyrównanym.

Okna południowe – maksimum energii i konieczność samokontroli

Południe to kierunek, który daje najdłuższy czas ekspozycji na intensywne, bezpośrednie słońce. Witraż w takim oknie staje się w ciągu dnia silnym projektorem kolorowego światła do wnętrza – co może być zaletą lub kłopotem, w zależności od funkcji pomieszczenia.

Przy takiej orientacji szkła:

• o wysokiej jasności i dużej powierzchni generują bardzo silne plamy światła na posadzce i ścianach – nierzadko uciążliwe w przestrzeni pracy czy nauki;
• ciemne, głębokie barwy są potrzebne do „zrównoważenia” kompozycji i ograniczenia olśnienia, ale nie mogą być jedynym nośnikiem istotnego detalu;
• szkła o intensywnych ciepłych barwach (mocna czerwień, pomarańcz, żółcień) mogą optycznie „przegrzewać” wnętrze, szczególnie w małych pomieszczeniach.

Przykład z praktyki: w pracowni na poddaszu z południowym oknem witrażowym zastosowano początkowo bardzo jasne żółcie i zielenie. W południe na biurkach pojawiała się tak mocna poświata, że użytkownicy zaczęli przysłaniać dolną część witraża roletą – efekt artystyczny został więc częściowo zneutralizowany. Po wymianie kilku pól na ciemniejsze zielenie i błękity sytuacja wróciła do równowagi.

Okna zachodnie – teatr ciepłych barw po południu

Zachodni kierunek skupia na sobie dramatyczne światło popołudnia i zachodu słońca. Witraż zyskuje kilka godzin bardzo intensywnej, ciepłej gry barw, ale niemal wyłącznie w drugiej części dnia. Rano i w południe pracuje głównie w trybie miękkiego światła rozproszonego.

Dobrze odnajdują się tu:

• kompozycje o przewadze ciepłych barw – czerwienie, oranże, złamane żółcie otrzymują od światła „naturalne wzmocnienie”;
• szkła półprzezroczyste i opalowe, które łagodzą ekstremalne kontrasty przy niskim słońcu wpadającym prawie poziomo;
• motywy narracyjne i figuralne

Jeżeli wnętrze jest używane intensywnie popołudniami (np. jadalnia, pokój dzienny), zachodnie okno witrażowe może stać się centralnym elementem scenografii. Wtedy jednak dobrze jest przetestować projekt przy różnych porach roku, bo zimą słońce zachodzi dużo szybciej, a czas „złotej godziny” skraca się drastycznie.

Okna północne – stabilność i „studium koloru”

Północ zapewnia najbardziej stabilne, rozproszone światło w ciągu dnia, pozbawione gwałtownych skoków temperatury barwowej. Witraż w takim oknie jest oglądany zwykle w warunkach dość równomiernych – nie ma ostrych cieni ani długich okresów bezpośredniego nasłonecznienia.

Ta sytuacja jest sprzyjająca dla:

• niuanse kolorystyczne – delikatne przejścia między zbliżonymi odcieniami są znacznie lepiej wyczuwalne;
• ciemniejsze barwy, które nie giną w „dymie” jasnych plam, bo brak ekstremalnego blasku sąsiednich pól;
• detal malarski, zwłaszcza w scenach figuralnych i ornamentalnych.

Witraż na północy rzadko „zalewa” pomieszczenie światłem kolorowym. Bardziej przypomina stały obraz świetlny, który zmienia się subtelnie w zależności od pogody, a mniej od godziny. To atrakcyjna opcja dla przestrzeni pracy, gabinetów czy bibliotek, gdzie potrzeba harmonii zamiast fajerwerków świetlnych.

Temperatura barwowa światła i jej wpływ na witraż

Światło chłodne, neutralne i ciepłe – krótkie uporządkowanie

Temperatura barwowa światła opisuje, jak „ciepłe” lub „zimne” wydaje się światło białe. Wyraża się ją w kelwinach (K), ale z punktu widzenia witraża istotniejsze są relacje niż liczby. Światło o niższej temperaturze (ok. 2700–3000 K) postrzegamy jako ciepłe – żółtawe, czasem lekko pomarańczowe. Wyższa temperatura (ok. 5000–6500 K) to światło chłodne – z niebieskawą nutą, zbliżone do jasnego nieba.

W ciągu dnia światło słoneczne przesuwa się po tym „termometrze”: rano i w pochmurne dni jest bliższe barwie chłodnej lub neutralnej, w południe bywa dość neutralne, a pod wieczór wyraźnie ociepla się. Witraż reaguje na te zmiany jak zestaw filtrów kolorystycznych – część barw jest wzmacniana, część wygaszana.

Jak temperatura barwowa „przechyla” paletę witraża

Światło chłodne wzmacnia odbiór barw chłodnych i osłabia ciepłe. Witraż o palecie zdominowanej przez błękity i zielenie, oglądany o świcie lub w pochmurny dzień, będzie wydawał się bardziej spójny, spokojny, często też „szlachetny”. Ta sama kompozycja w świetle bardzo ciepłym może nabrać lekko przybrudzonego charakteru, jakby ktoś dodał do niej kroplę sepii.

Odwrotnie pracuje światło ciepłe: czerwienie, oranże i żółcie są w naturalny sposób podbite, zaś chłodne błękity i zielenie wyglądają na nieco słabsze. Jeśli witraż jest zaprojektowany jako równowaga obu grup barw, wieczorne światło zwykle przesuwa tę równowagę w stronę ciepła. Proporcje „na papierze” i „na ścianie” przestają być identyczne.

W praktyce dobrze jest założyć, że ta sama tafla szkła ma kilka „odmian kolorystycznych” w ciągu doby. Projektując duże plamy jednolitego koloru, trzeba brać pod uwagę nie tylko to, jak wyglądają one w świetle dziennym w sklepie lub pracowni, ale także ich zachowanie o różnej temperaturze barwowej. Stąd tak duże znaczenie próbek klejonych tymczasowo do ramy okiennej w miejscu docelowym, obserwowanych o różnych porach.

Relacja między światłem dziennym a sztucznym

Wieczorem witraż często jest doświetlany światłem sztucznym – od wnętrza lub od zewnątrz. Tu pojawia się kolejny czynnik: temperatura barwowa i widmowa charakterystyka użytych opraw. Typowe źródła LED dostępne w handlu często różnią się znacznie od światła dziennego o tej samej „temperaturze barwowej” na etykiecie.

Widać to chociażby przy:

• LED-ach „ciepłych” – potrafią bardzo mocno wzmocnić żółcie i czerwienie, jednocześnie „zjadając” subtelne błękity i zielenie;
• LED-ach „neutralnych” – często dają wrażenie lekko chłodniejsze niż dzienne światło o poranku, zwłaszcza w pomieszczeniach z jasnymi ścianami;
• oświetleniu halogenowym – charakterystyczna, ciągła charakterystyka widmowa dobrze oddaje ciepłe barwy, ale mocno ociepla całą scenę.

Dobór temperatury barwowej oświetlenia sztucznego do konkretnej palety

Projektując oświetlenie witraża od wnętrza, najrozsądniej jest wychodzić od dominującej palety kolorystycznej, a dopiero potem decydować o typie źródeł światła. Inaczej będzie się zachowywał panel z przewagą kobaltów i fioletów, a inaczej scena oparta na złocieniach i czerwieniach.

Przydatny punkt odniesienia stanowią trzy podstawowe zestawy:

• witraże chłodne (błękity, zielenie, fiolety) zwykle lepiej reagują na neutralne lub chłodnawe źródła światła (ok. 4000–5000 K). Zbyt ciepła barwa żarówek powoduje, że chłodne szkła „szarzeją”, linie ołowiu stają się bardziej dominujące, a ogólne wrażenie jest cięższe;
• witraże ciepłe (czerwienie, oranże, bursztyny) korzystają na ciepłym lub lekko ocieplonym świetle (ok. 2700–3500 K). Żarówki o zbyt wysokiej temperaturze barwowej nadają im nienaturalnie „krwisty” ton, a delikatne przejścia tonalne w żółciach stają się natarczywe;
• kompozycje zrównoważone, mieszane wymagają zwykle światła neutralnego (ok. 3500–4500 K), aby uniknąć sytuacji, w której jedna grupa barw stale dominuje nad drugą, niezależnie od naturalnego światła dziennego.

W praktyce rozwiązaniem, które daje najwięcej kontroli, bywają systemy regulowane (CCT tunable). Pozwalają one dostosować odcień bieli do pory dnia: wieczorem można ocieplić światło, by nie wchodzić w konflikt z ciepłym zachodem, a o świcie lekko je „schłodzić”, aby nie zaburzać chłodnej aury okna od strony wschodniej lub północnej.

Indeks oddawania barw (CRI) a czytelność witraża wieczorem

Temperatura barwowa to jedno, ale dla jakości odbioru witraża kluczowy jest współczynnik oddawania barw CRI. Określa on, jak wiernie dane źródło światła odwzorowuje kolory w porównaniu do światła referencyjnego.

Przy CRI na poziomie 80 i niższym szkła:

• o złożonej strukturze barwnej (np. barwione w masie i dodatkowo „przecierane”) potrafią wyglądać płasko i jednowymiarowo;
• szkła z subtelnymi domieszkami – np. lekko złamane błękity, oliwkowe zielenie – zlewają się w jedną grupę „jakby tego samego” koloru;
• detale malarskie (lazury, cieniowania) stają się gorzej czytelne, zwłaszcza gdy wykonano je w tonacji zbliżonej do tła.

Dla witraża przeznaczonego do wieczornej ekspozycji bezpiecznym punktem wyjścia jest CRI powyżej 90. Nie eliminuje to całkowicie różnic względem światła dziennego, ale znacząco ogranicza zniekształcenia kolorystyczne, które w praktyce bywają bardziej dokuczliwe niż sama „ciepło–zimno” barwy.

Rodzaje szkła witrażowego a reakcja na światło w ciągu dnia

Szkło przezroczyste (katedralne) – maksymalna zmienność

Szkło przezroczyste, często określane jako katedralne, przepuszcza światło w sposób zbliżony do szyby okiennej, choć zwykle o większej fakturze. Jest najbardziej wrażliwe na zmiany kierunku, intensywności i temperatury barwowej światła dziennego.

Konsekwencje są dość jednoznaczne:

• kontrast między porankiem a wieczorem jest tu najsilniej odczuwalny – w słoneczny dzień szkło katedralne potrafi rzucać bardzo wyraziste kolorowe plamy na podłogę, które znikają niemal całkowicie przy pochmurnej pogodzie;
• różnice między kierunkami świata (wschód–zachód–południe–północ) są mocno podkreślone – ta sama tafla czerwieni we wschodnim oknie kościoła i w północnym oknie pracowni może sprawiać wrażenie dwóch różnych szkieł;
• faktura szkła (młotek, kora, pryzmat) dodatkowo wzmacnia efekt „żywego” światła – tworzą się ruchome refleksy, które przy zmianie kąta padania słońca przesuwają się po wnętrzu.

W praktyce katedralne szkło bywa wybierane, gdy zależy na dynamicznej grze światła. Wymaga to jednak szczególnie rozważnego doboru kolorów w oknach południowych i zachodnich, aby nie doprowadzić do sytuacji, w której w określonych godzinach część pomieszczenia staje się nieużywalna z powodu zbyt silnego olśnienia.

Szkło opalowe – stabilizacja i kontrola

Szkło opalowe (nieprzezierne, mleczne lub półprzepuszczalne) rozprasza światło w swojej objętości. Wiązka nie przechodzi przez nie wprost, ale ulega wielokrotnym załamaniom i rozproszeniu. Dzięki temu różnice między porankiem a wieczorem są złagodzone – kolor jest bardziej „samodzielny”, mniej zależny od aktualnego stanu nieba.

Efekty dla odbioru są następujące:

• barwy pozostają czytelne w warunkach słabego światła – nawet pochmurnym zimowym popołudniem szklana tafla opalowa o dobrej jakości wciąż ma przyzwoitą gęstość koloru;
• mniejsze znaczenie kierunku słońca – światło w oknie północnym i wschodnim daje często bardzo zbliżony odbiór tonacji, różni się raczej ogólnym poziomem jasności niż odcieniem;
• większa przewidywalność w świetle sztucznym – opal nie zdradza tak drastycznie różnic między typami LED, jak szkło przezroczyste; zmiany są, ale rzadko całkowicie rozbijają zamysł kompozycyjny.

Dlatego pola kluczowe dla czytelności narracji (twarze postaci, sceny centralne, napisy) często buduje się właśnie na szkle opalowym lub półopalowym, nawet jeśli tło jest zrobione z żywych, przezroczystych kolorów. Taka kombinacja daje szansę, że główna treść będzie zrozumiała zarówno o świcie, jak i w późny wieczór z doświetleniem sztucznym.

Szkło mouth-blown (antique) – głębia koloru a światło

Tradycyjne szkło dmuchane (antique) ma charakterystyczną niejednorodność grubości i barwy. Barwniki są rozłożone nierównomiernie, pojawiają się smugi, pęcherzyki, delikatne „fale”. Wszystko to powoduje, że taki materiał bardzo silnie reaguje na zmiany jakości światła.

Przy świetle chłodnym, rozproszonym (np. północne okno w pochmurny dzień):

• niuanse barwne są wyjątkowo czytelne – delikatne różnice w nasyceniu i odcieniu stają się atutem, szkło zachowuje się jak malowany obraz olejny;
• smugi i różnice grubości tworzą subtelne modulacje, a nie ostre refleksy – szczególnie w kolorach głębokich: granatach, zieleniach butelkowych, rubinach.

Przy świetle silnym, bezpośrednim (południe, zachód):

• niejednorodności struktury zamieniają się w wyraźne refleksy i „iskry” – szczególnie widoczne w ciepłych barwach jak pomarańcz czy żywa żółć;
• kontrast między polami o różnej grubości szkła może się powiększyć – fragmenty cieńsze stają się jasnymi, niemal prześwietlonymi plamami, a grubsze partie gęstnieją, przywodząc na myśl emalię.

Planowanie kompozycji z wykorzystaniem szkła antique wymaga więc spokojnych prób w oknie, najlepiej w różnych porach dnia. Pozwala to ocenić, czy atrakcyjna „żywość” nie przerodzi się w chaos przy wieczornym zachodzie albo w mdłą plamę koloru w szare przedpołudnie.

Szkło streaky i „waterglass” – ruch barwy w zmiennym świetle

Szkła typu streaky (z pasmami dwóch lub więcej kolorów) oraz tzw. waterglass o wyraźnej strukturze falistej wykorzystują świadomie zjawisko zmiennego przejścia światła. W ciągu dnia zmiana kąta padania promieni powoduje w nich coś w rodzaju ilościowego i jakościowego „przemieszczania się” koloru.

Skutki przy różnej porze dnia są z reguły następujące:

• rano i przy świetle chłodnym bardziej widoczne stają się chłodniejsze pasma szkła streaky; jeśli tafla łączy np. zieleń z błękitem, wczesny poranek podkreśli niebieskie żyłki, a całość wypadnie chłodniej;
• po południu i przy świetle ciepłym uwidaczniają się pasma ciepłe – bursztyny, czerwienie, oliwki; szkło nabiera „mięsistości”, a pasma wydają się szersze;
• w waterglass drobne zmiany kierunku światła tworzą wrażenie falowania barwy – szczególnie czytelne w dużych, jednorodnych plamach tła, takich jak niebo czy woda w kompozycjach pejzażowych.

Jeśli takie szkła stosuje się w polach kluczowych dla odbioru sceny, trzeba założyć, że obraz będzie miał dwie lub trzy odmiany „nastroju” w ciągu doby. Dla jednych odbiorców jest to wartość, dla innych – potencjalne źródło nieporozumień, zwłaszcza gdy witraż pełni funkcję dydaktyczną lub liturgiczną i oczekuje się stałej, niezmiennej czytelności symboli.

Szkło flashed (warstwowe) – precyzyjna kontrola przy silnym świetle

Szkło flashed powstaje przez nałożenie cienkiej, barwnej warstwy na bezbarwną lub jaśniejszą bazę. W tradycji witrażowej jest często trawione lub szlifowane, aby uzyskać przejścia tonalne. Z punktu widzenia światła dziennego taki materiał daje interesującą kombinację głębi koloru i częściowej transparentności.

W jasnym, bezpośrednim świetle słonecznym:

• cienka warstwa barwna może przepuszczać zaskakująco dużo światła, jeśli jest mocno wytrawiona; daje to możliwość wprowadzenia jasnych akcentów w rejonach, które przy użyciu szkła barwionego w masie byłyby zbyt ciężkie;
• przejścia tonalne wykonane trawieniem okazują się bardziej wyraźne, co zwiększa czytelność rysunku nawet przy silnych kontrastach w scenie.

Przy świetle rozproszonym lub słabym:

• gęsto zabarwione fragmenty flashed zaczynają zachowywać się jak szkło pełne – stają się ciemniejsze, a subtelne różnice w stopniu wytrawienia są mniej oczywiste;
• różnice grubości warstwy barwnej ujawniają się raczej jako różnice w nasyceniu niż w jasności, co może lekko „spłaszczyć” modelunek.

Takie szkło dobrze sprawdza się w oknach południowych i zachodnich, gdzie potrzebna jest kontrola ilości światła przy zachowaniu bogactwa kolorystycznego. Umożliwia też bardzo precyzyjne projektowanie tego, jak witraż będzie wyglądał o różnych porach – pod warunkiem rzetelnego przetestowania próbek w docelowej ekspozycji.

Szkło teksturowane i tłoczone – granica między kolorem a cieniem

Szkła o silnej teksturze i tłoczeniach (pryzmatyczne, florystyczne, geometryczne) wprowadzają do gry jeszcze jeden czynnik: cień i strukturalny refleks. Nie tylko barwa zmienia się wraz z porą dnia; zmienia się także rysunek światła na ścianach i posadzce.

W praktyce:

• rano i wieczorem, przy niskim kącie padania, reliefowe wzory rzucają na wnętrze bardzo czytelne, ostre cienie. Jeśli szkło jest dodatkowo barwione, powstaje na ścianie „podwójna kompozycja”: kolor plus linie struktury;
• w południe kontrast cieni słabnie, a dominują same plamy koloru – tekstura nadal rozprasza światło, ale efekty liniowe są mniej widoczne.

Przy projektach do małych pomieszczeń (łazienki, niewielkie klatki schodowe) szkło tłoczone może stać się zbyt inwazyjne, jeżeli pracuje przez większość dnia w silnym słońcu. Jeżeli jednak witraż ma pełnić funkcję głównej atrakcji wizualnej w holu czy reprezentacyjnym wejściu, połączenie barwy i ruchomego cienia bywa bardzo efektowne – pod warunkiem pogodzenia się z tym, że obraz na podłodze będzie niemal inny każdego dnia.

Świadome testowanie witraża w różnych warunkach świetlnych

Próbki w docelowym oknie zamiast oceny „na stole”

Ocena koloru szkła witrażowego na podświetlanym stole jest tylko punktem wyjścia. Światło stolika ma zazwyczaj stałą, dość wysoką temperaturę barwową i równą intensywność. W realnym oknie pojawiają się natomiast zmiany kierunku, cienie z zewnątrz, odbicia od wnętrza.

Źródła informacji

• Color and Light in Nature. Cambridge University Press (2001) – Wyjaśnia zmiany widma światła dziennego w ciągu dnia i ich wpływ na kolor
• Color Science: Concepts and Methods, Quantitative Data and Formulae. Wiley (2000) – Podstawy nauki o barwie: barwa, nasycenie, jasność, widmo światła
• Illuminating Engineering Society Lighting Handbook. Illuminating Engineering Society (2011) – Charakterystyka światła dziennego i sztucznego, temperatura barwowa, CRI
• CIE 015:2018 Colorimetry. International Commission on Illumination (CIE) (2018) – Standardy pomiaru barwy, definicje parametrów koloru i widma światła
• Glass: A World History. University of Chicago Press (2002) – Historia i technologia szkła, w tym szkła barwionego i witrażowego